FELSEFİ KURAMLAR VE MİTOLOJİK KISSALAR IŞIĞINDA AHLAK (ÇÖKÜŞÜ) KAVRAMINA DAİR KISA DENEMELER: 2. Mill’in Sonuçlar Etiği ve Nergiz’in (Narcissus) yenilgisi

2.2: Nergiz’in yenilgisi

Nergiz, aynen önceki yazıda anlattığım Orpheus gibi Olimpos’un diğer yakışıklı delikanlılarından biridir. Bizim Kazdağıları diye bildiğimiz Ída, ya da Olimpos’ta avlandığı birgün Afrodit soyundan gelen, dağlar kızı Eko (Echo) ile karşılaşır. Eko Nergiz’i görür görmez aşık olur ve birlikte yasamaya başlarlar. Trajedi bu ya, Eko bir peri kızı olarak hem çok güzeldir hem de çok konuşan bir kızdır. Bu gevezeliği sebebiyle Zeus’un kıskanç karısı Hera tarafından cezalandırılır. Eko, bu ceza sonucu konuşma yeteneğini yitirmiş ve sadece söyleneni tekrar edebilmektedir. Yani destancı Ovidius’un dipnotlarında da belirttiği gibi “Nomen est Omen”, yani “adı üstünde” olan, sadece ‘eko’ yapan bir kızdır bu: Eko (Yankı)*

Öte yanda, avlanmaktan başka şeylere fazla ilgi duymayan Nergiz, bir de üstüne üstlük habire söylediğini tekrar eden Eko’ya fazla dayanamaz. Dağda Eko,…Ekoooo.. diye bağırdiginda, sesi yine Eko,…Ekoooo diye geri dönmektedir. Sesinin Yankı’sını duymaktan başka bir cevap alamayan Nergiz iyice sıkılır, bu kızı artık fazla çekemeyeceğine karar verir ve avını başka yerlerde sürdürmek üzere Eko’yu terkeder. Kalbi kırılan Eko’nun intizarı tutar ve şikâyeti üzerine aşk tanrıçası Afrodit bu kez de Nergiz’i cezalandırır ve onu kendinden başka kimseyi sevemeyecek biçimde bir cezaya çarptırır.
Nasıl mı?

Nergiz ordan oraya avlanıp gezerken birgün çevresi yemyeşil çimenlerle kaplı, berrak sularına ne dağ geyiklerinin ne de koyun sürüleriyle çobanların uğradığı bir göle rastlar ve su içmek üzere eğildiğinde suda kendi suretini görür.

Gördüğü yüzün gölde yaşayan güzel ruhlardan biri olduğunu sanır; kımıldamaksızın uzun müddet şaşkınlıkla sudaki yansımaya bakar ve nihayetinde kendi suretine aşık olur. Öpmek üzere suya eğildiğinde kaybolan suret, dokunmak üzere elini uzattığında da hemen yok olmaktadır! Uzun uğraşılardan sonra yeni sevgilisine kavuşamayacağını anlayan Nergiz, yeme içmeden kesilir, zayıflar ve hastalanır. Tam ölmek üzereyken duruma dayanamayan Afrodit, Eko’ya ihanetine karşı yeterince cezalandırıldığına kanaat getirerek onu bağışlar ve bir insan yerine onun artık içi aynen Nergiz’in saçları gibi sarı, dışı da giydiği gömlek gibi bembeyaz yapraklarla süslü bir çiçek olarak yaşamını sürdürmesine karar verir.

Nergiz, hikâyenin verdiği mesajda, benmerkezci karakteri kadar, naif ve iyi niyetli bir kişilik sembolü olarak öne çıkmaktadır. Ancak nihayetinde iyi niyet de olsa, gösterdiği davranışın yarattığı sonuçların cezasını çekmek durumunda kalmıştır.
(bkz. hikayenin tamamı için: Metamorphoses. Türkçesi: Dönüşümler. Ovidius, m.ö. 43).

Tıpta narkoz, psikoloji literatüründe de narsizm adı altında apayrı bir başlık olarak kanonize edilmiş ve 2-4 yaş arası ‘dikkafalılık’ (ben, ben) dönemini bir türlü aşamamış, dolayısıyla benmerkezciliğin esiri olmuş insan tiplemesine ilişkin bir sendroma da adını vermiştir Nergiz alegorisi.
Ayrıca psikopatolojide narsistik kişilik ortak böleni altında yer alan kimi ‘sapmaların’ da, nevrozlar (zoraki hareketler) ve hatta paranoya ve psikozlar gibi ağır ve tedavisi mümkün olmayan kişilik bozukluklarının oluşması / gelişmesinde önemli rol oynadığı öne sürülmektedir.

Faydacı etik Kuramına Kıssa olarak betimlediğim Nergiz hikayesini böyle bağlarken bu Kıssadan çıkacak muhtemel Hisseleri de şöyle noktalayabiliriz:

• “Özgür irade var mıdır” sorusuna ilişkin olarak: Nergiz’in davranışı ahlaksızlıktan (IM MORAL) öte ahlak dışı (A MORAL) bir davranış olarak nitelenmelidir. Nergiz zira her ne kadar benmerkezciliği ve Eko’ya ihanetinin cezasını çekme durumunda kalsa da davranışlarına sebebiyet veren tüm şartların da kurbanı durumundadır ve duygu, düşünce ve eylemlerinden tamamen mesul tutulamaz;

• Faydacı Etiğin günümüzde vizite kartı durumuna dönüşen “hep bana, hep bana..” histerisi ve onun temelinde yatan “Egoizm’in” (ben içincilik) bir “erdem” olmadığı aşikâr. Ancak Altruizm (başkaları içincilik) ne derece bir erdemdir acaba? Altruizm mesela aynen cesaret, basiret, metanet, ölçülülük, adalet vb gibi temel erdemlerle ayni kalibrede bir erdem midir?

Bu konuya da gelecek sefer inceleyeceğimiz Aristoteles’in Erdemler Etiği bahsinde tekrar döneceğiz.