INTERMEZO: seyahate kısa bir ara!
Son yazıda, Osmanlının izini sürerek vardığımız Arnavutluk’ta gördüğüm eşsiz panoramalardan bahsetmiş, iki gün boyunca konaklayıp gezdiğimiz İşkodra’dan çıkıp, Kosova’ya, Priştine’ye doğru yola koyulmuştuk. Orta Avrupa ve Balkanlar’da geçtiğimiz ülke ve şehirlerdeki izlenimlerimi naklettiğim 11 bölümden oluşan bu yazı dizisine şimdi kısa bir “mola” veriyorum. Çünkü:
Çocukluğumdan, ortaokul yıllarımdan beri hep gezip görmek istediğim, o zamanlar okuduğum kitap ve özellikle çizgi romanlardan edindiğim kurgu ve imgeleri yerinde yaşamak, muhayyilemde kurguladığım roman kahramanlarıyla “karşılaşmak” üzere gitmek istediğim bazı tarihi mekanlar, geçmek istediğim bazı güzergâhlar vardı. Zamanın soluklaştırdığı ama unutturamadığı o saf çocukluk meraklarını bugünün dünyasında yeniden uyandırmaya çalışmak, kaybettiğim çocukluğumu yeniden hatırlamak üzere, başlıca iki tarihi güzergâhtan bir gün geçmeyi hep hayallerdim.
İlki, özellikle, çizgi roman üstadı Sezgin Burak’ın eseri, on yaşımdan itibaren, on yıllar boyu fasiküllerini biriktirdiğim Tarkan çizgi romanının dekorunu oluşturan Batı Hun ve Roma İmparatorluğu güzergâhı. Roma’nın, Avrupa, Asya ve Afrika’da kurduğu, kolonileştirdiği kent ve limanları birbirine bağlayan “kurgusal” bir tarihi güzergâh. Balamir sonrası, Atilla zamanı Batı Hunların egemenliğindeki Orta Asya steplerinden, Kafkasya’dan başlayıp, ta, Bizans’a, Tuna boylarındaki Margus Kalesi’ne, Milano’ya, Roma’ya uzanan; Mars'ın Kılıcı, Gümüş Eyer, Maryo’nun Kuşları vb. gibi Tarkan maceralarının geçtiği bir güzergâh. Kimini daha önce de gezip gördüğüm bu güzergâhtaki mekânları, ayrı bir yazı dizisi konusu olması itibarıyla şimdilik parka alıyorum.
Ve “Osmanlı’nın izinde” temalı bu yazı dizimizin dekorunu oluşturan öteki tarihi güzergâh da yine ta çocukluğumdan beri kurguladığım olay ve ortamların yaşandığı mekanlarla ilgili. Osmanlının Orta Avrupa’da ve Balkanlar’da bıraktığı iz ve eserlerin bulunduğu mekânları; şehir ve ülkeleri birbirine bağlayan bu güzergâhın Kosova’ya kadar olan bölümüne ilişkin izlenimlerimi geçtiğimiz “duraklara” konu olan yazılarda anlattım. Gelecek yazımdan itibaren de Priştine, Üsküp, Selanik ve Tekirdag “duraklarına” kadar uzanan seyahat rotama ilişkin izlenim ve notlarımı aktarmayı sürdüreceğim tabi.
Ancak, yazdıklarımı okudukça, ortaya çıkan tablonun kafamdaki seyahat yazıları ana fikrinden sapmalar gösterdiğini hissettim. Yazıların, adeta zaferden zafere koşan, kaleler alıp, ülkeler fetheden, şehir ve kasabaları işgal ederek vergiye bağlayan, ganimete kavuşup, Dersaadet’e geri dönen bir Ortaçağ Osmanlı methiyesi biçimine evrildiğini farkettim. Çocukluğumda okuduğum kitap ve çizgi romanlardan geriye kalan, bilinçaltıma yerleşmiş kahramanlık menkıbelerinin filtresiz bir anlatımla yazılara yansıdığını, yani söylemimin birazcık maksadını aştığını gördüm.
Oysa böylesi bir tarz, benim sosyalbilimsel duruşum, metodolojik yetişimim, hülasa, değer verdiğim, yansız, objektif bir tarih anlayışıyla; historiografik bir bakış açısı ile tam da bağdaşmaz. Tabi insan böylesi gezi notları gibi, naif bir ruh hali içinde, hoşuna giden bir konuyu kaleme aldığında, hele de yazının içeriği çocukluk dönemlerinin henüz olgunlaşmamış kişilik, kimlik ve karakter yapısından kaynaklı hayalleri ve idolleri ile ilgili olursa, insan bu tür “hatalara” düşüyor, farkında olmadan maksadını aşabiliyor.
Uluslararası hakemli dergilerde elliyi aşkın makale ve Hollanda üniversitelerinde okutulan kıymeti kendinden menkul sosyalbilimsel kitaplar yazmış olmanın sağladığı “bilimsel bir rutine” sahip olsa da, insan kolay kolay “edebi feraset” sahibi de oldum diyemiyor demek ki. Deyim yerindeyse ‘yoğun trafikte, yorgun halde seyrederken zaman zaman dikiz aynasına bakıp hız keserek arabayı kenara çekip bir dinlenme anı yaratmak”, yani tefekkürü elden bırakmamak gerekiyor! Bu da benim özeleştirim. O yüzden de bu yazı dizisine bir ara verip, özeleştirimi ve tereddütlerimi ifade etme gereksinimi hissettim.
Verdiğim özeleştirinin esasını daha da somutlayacak olursam:
O günlerde, 2022’nin temmuzunda, akademik yaşama veda konferansı sonrası, “Osmanlının izini sürmek” üzere geziye çıktığımız günlerde, buraları, Balkanları gezerken de, şimdi, 2026’nın kasımında da o geziye dair izlenimleri yazarken de şu düşünce beni hiç rahat bırakmadı: bu babadan oğula geçen Osmanlı hanedanı, Rumeli diye adlandırdığı bu topraklarda kurduğu kale, köprü, yol, kervansaray, han, hamam, hastane, ibadethane, imarethane, artık neyse, yaptığı tüm bu “yatırımların’ onda birini de Anadolu’ya yapsa, o garip Anadolu insanı şimdi kimbilir ne durumda olurdu; İsyanlar çıkmaz, halk gibi, padişahlar ve paşalar da daha rahat, dingin ve barış içinde huzurlu bir imparatorlukta yaşardı.
600 yıl boyunca Osmanlı, Anadolu’yu sanki sömürge gibi kullanmış. Asker deposu, vergi kasası adeta. Bir de Osmanlı sarayındaki şu “Türk” fobisi veya antipatisi var ki bu da çoğu belgelerle kanıtlı, insanın sinirine dokunan, su götürmez bir gerçektir. Mesela, Millî Mücadele’yi destekleyen İstanbul doğumlu entelektüellerden biri olan, Atatürk’ü yakından tanıyıp sonra Çankaya, Zeytindağı gibi temel eserleri yazan Falih Rıfkı Atay’ın “biz çocukluğumuzda kendimize Türk demezdik. Üsküdar’dan ötesi bizim için trahomdan, veremden kırılan bir yerdi” sözleri, çok manidardır. Yine Tek Adam’ın yazarı Şevket Süreyya Aydemir’in, Ahmet Haşim’in, bu 600 yıl boyunca ihmal edilip garip bırakılmış vatan toprağına dair anlattıkları içler acısıdır. Eğip bükmeye gerek yok. Anadolu, Selçuklunun imar ettiği, Osmanlınınsa ihmal ettiği kadim bir tarihi coğrafyadır. Tekraren: bin yıllar boyu Sümerlere, Hattilere, Hititlere, Truvalılar, Urartular, Persler, Romalılara beşik olmuş bu coğrafya insanına, bir hanedan imparatorluğu olan Osmanlı da biraz ilgi gösterse, imparatorluk gelişim çizgisi de farklı olabilir, kimbilir, tüm yatırımları konsantre ettiği Rumeli de Balkan bozgununu bu şiddette yaşamaz, 1. Dünya Savaşı’na daha güçlü girer ve “hasta adam” durumuna düşmeyeceği için de emperyalist istilaya bu denli maruz kalmaz, dolayısıyla yıkımı da böyle olmazdı.
Ne var ki, ne tarihin tekerleği böyle dönüyor ne de güç sahipleri tahta, ya da koltuğa yapışınca devleti böylesi akılcı ve insaniçinci duygularla yönetiyor. Bunu anlamak için ileri yaşlarımda Niccolo Makyavel’in Hükümdar (Íl Principle) adlı başyapıtını okumam ve orda hükümdarlara ve hükümdar olacaklara atfen yazdığı o meşhur "sevilmektense korkulmak daha güvenlidir" sözü üstüne uzun uzun düşünmem gerekmişti. Tüm bu tarz analizleri yapabilmek, çocukluğumda okuduğum “şovenist” mesajlı gençlik çağlarıma önemli bir damga vuran tüm bu kitap ve çizgi romanların verdiği kimlikten sıyrılıp, daha insancıl, daha barışçıl, demokrat ve akılcı bir dünya görüşü kazanabilmem için epey bir zaman geçmesi gerekmişti. Daha çağdaş, açık fikirli ve sorgulayıcı, köyü ya da kasabasının sınırlarından öte bir dünyayı görebilen, “bilge” bir kimlik ve kişilik kazanabilme yolunda ilerleyebilmem için, aynen bu aşamalardan gecen birçok hemtürüm gibi, çok okumam, şans eseri ya, iyi hocalarla karşılaşmam ve düşünmem gerekmişti: evvelinde lise çağımdan, sonra da sosyalbilimsel yetişim ve eğitimimden itibaren Platon’un Devlet’ini Aristoteles’in Politika’sını Hobbes’in Leviathan’ını, satır satır inceleyip analiz ederek okumam, Kant’ın “üç eleştirisi”, Rousseau’nun Toplum Sözleşmesi, Monteskiyö’nün Kanunların Ruhu Üzerine adlı eseri, İbn Haldun’un Mukaddime’si, Farabi’nin İdeal Devlet’i, vb. gibi temel literatürü hatmetmem Marcus Aurelius’un Kendime Düşünceleri’ni ve hele de Atatürk’ün, içinde “sözkonusu vatan savunması değilse, her savaş bir cinayettir” diye yazdığı Nutuk’unu okuyup anlamam, özümsemem gerekmişti.
Her neyse, gelecek yazıdan itibaren biz yine Orta Avrupa ve Balkanlar’da Osmanlı’nın izini sürerek vardığımız, Kosova’ya ilişkin izlenimlerimizi, daha dikkatli, her türlü şovenist bir üslup ve içerikten uzak nakletmeye devam, edeceğiz. Osmanlı da nihayetinde emperyalizmin kucağına düşmesi sonucu yıkılmasına, bu yıkımın küllerinden bir “Osmanlı subayı” çıkmasına ve onun yeni bir Cumhuriyet kurmasına yol açan bir tarihi kesit, bizim geçmişimiz nihayet.
