Dünya Ekonomisi: Zenginlik Tesadüf Değildir!

2026 itibarıyla dünya ekonomisi yaklaşık 124 trilyon dolarlık bir büyüklüğe ulaştı. Ancak bu rakam, dünya nüfusunun büyük kısmı için refah anlamına gelmiyor. Dünya ortalamasında kişi başına gelir 15–16 bin dolar civarında. Buna karşılık bazı ülkelerde bu rakam 150 bin doların üzerinde, bazılarında ise birkaç yüz dolar. Bu fark tesadüf değil. Sistematik.

Küresel üretim son yirmi yılda açık biçimde Asya’ya kaydı. Çin dünya imalatının yaklaşık üçte birini tek başına yapıyor. Hindistan genç nüfusu ve iç pazarıyla hızla büyüyor. Buna karşılık Avrupa yaşlanıyor, büyüyemiyor. Afrika genç ama üretim yapamıyor.

Sorun üretim eksikliği değil; üretimin kim için ve hangi kurallar altında yapıldığı. Küresel değer zincirleri verimli ama kırılgan. Pandemi ve savaşlar bunu açıkça gösterdi.

Dünya toplam borcu 350 trilyon dolara dayandı. Bu, dünya ekonomisinin yaklaşık üç katı. Zengin ülkelerde sorun kamu borcu, yoksul ve orta gelirli ülkelerde sorun dövizle borçlanmış özel sektör. Faizler yükselince borç sürdürülemez hale geliyor. Borç artık ekonomik değil, siyasal bir sorun. Devletler kemer sıkıyor, toplumlar fakirleşiyor.

Hisse senetleri, tahviller ve türevler dahil edildiğinde küresel sermaye piyasalarının toplam büyüklüğü 1,1–1,2 katrilyon dolar civarında. Bu rakam, reel üretimin kat kat üzerinde. Bu büyüklük şunu söylüyor: Para, maldan ve hizmetten kopmuş durumda. Finans artık ekonomiye hizmet etmiyor; ekonomi finansa hizmet ediyor. Ve bu sistem sadece güçlü hukuk ve denetim olan ülkelerde çalışıyor.

Kimler Zengin? Neden?

Zengin ülkelerin ortak noktaları doğal kaynak değil. Ortak noktaları düzen.

• Demokrasi var.
• Hukuk çalışıyor.
• Mülkiyet korunuyor.
• Kurallar kişiye göre değişmiyor.
• Devlet kurumlarla yönetiliyor.
• Kamu kadroları liyakatle doluyor.
• Güç tek elde toplanmıyor.

Bu ülkelerde yatırımcı korkmuyor. Sermaye kaçmıyor. İnsanlar geleceğini planlayabiliyor. Zenginlik böyle oluşuyor.

Güney Sudan, Burundi, Yemen, Mali, Çad, Orta Afrika Cumhuriyeti gibi ülkelerde kişi başına gelir 1.000 doların altında.

Bu ülkelerde sorun kaynak yokluğu değil. Sorun yönetim yokluğu.

• Hukuk işlemiyor.
• Yargı bağımsız değil.
• Güç tek elde.
• Denetim yok.
• Liyakat değil sadakat geçerli.
• Siyaset istikrarsız.

Demokrasi Lüks Değil, Ekonomik Zorunluluktur!

Gerçek şu: Zenginlik demokrasiyi getirmez, demokrasi zenginlik üretir. Ama demokrasi sandıktan ibaret değildir. Demokrasi;

• hesap verebilirliktir,
• şeffaflıktır,
• bağımsız yargıdır,
• bağımsız ve tarafsız basındır.
• denge ve denetimdir.

Zengin ülkeler mükemmel oldukları için değil, hataları düzeltebildikleri için zengindir.

Dünya ekonomilerini bölgesel olarak şu şekilde tanımlayabiliriz:

• ABD: Finans, teknoloji ve rezerv para gücü
• Avrupa: Zengin ama yavaş ve yaşlı
• Asya: Üretiyor ve büyüyor
• Afrika: Genç ama yönetilemiyor
• Latin Amerika: Kaynağı var, istikrarı yok

Gelecek: Riskler ve Fırsatlar

Riskler açık:

• Borç krizi
• Jeopolitik çatışmalar
• Gelir eşitsizliği
• Finansal balonlar

Fırsatlar da ortada:

• Yapay zekâ
• Dijitalleşme
• Yeşil enerji
• Yeni tüketici pazarları

Ama bu fırsatlar, kurumu olmayan ülkelere gitmez.

• Dünya ekonomisinde mesele para değil. Mesele kural.
• Mesele sermaye değil. Mesele kurum.
• Mesele büyüme değil. Mesele adil ve sürdürülebilir refah.

Demokrasi, hukukun üstünlüğü, denge–denetim, kurumsallaşma ve liyakat soyut kavramlar değil. Bunlar doğrudan gelir yaratan ekonomik altyapıdır.

Küresel yarış artık budur. Kazananlar bunu kabul edenlerdir.

Bırca ve tüketime dayalı kapitalist dğzen artık sınırına ulaşmıştır ve daha fazla sürdürülebilir değildir. Dünya ekonomik sisteminin radikal bir değişimin eşiğinde olduğu bir dönemde, bu değişime hazır olanlar üst sınıfa yükselirken, bu fırsatı kaçıranlar daha da gerilere düşecektir.