Boğazlıyan, 1311 Ankara Salnâmesi’nde (1893) Ankara vilayetine bağlı “Yozgat Sancağı” Bir kazasıdır. O dönemde, Yozgat Sancağı; merkez kazasının yanı sıra, Akdağmadeni ve Boğazlıyan kazasından oluşmaktadır.
Bugün itibarı ile merkez ilçe dahil 14 ilçeden oluşan Yozgat’ın, o yıllarda 3 kazadan oluştuğu dikkate alındığında, Bugünkü Çayıralan “Çayırşeyhi” adıyla bağlı bir köy olarak kayıtlıdır. Yine bugünkü idari yapılanmada karşılaştığımız; Sarıkaya, Çayıralan ve Yenifakılı ilçesinin köyleri Boğazlıyan kazasına bağlıdır. Aynı şekilde Yozgat merkez kazasının bazı köyleri de, Boğazlıyan idari yapısında yer almaktadır. Bazı köyler de Kayseri’nin Felahiye (Rumdiğin) ilçesine bağlı bulunmaktadır. Salnameler, yıllık bilgi e idari durumu içerdiğinden, bir sonraki ve bire önceki salnamedeki idari bağlılıklar ( köy, nahiye ve ilçe merkezi gibi) değişiklik gösterebilmektedir.
Kazanın adı “Boğazlıyan” olmasına rağmen kaza teşkilatı “Uzunlu”da bulunmakta ve idari işlemleri de “Uzunlu” kasabasından yürütülmektedir.
Bu salnamede, Boğazlıyan kazasının genel bilgilerini içeren bölümün bir kısmını Osmanlıca Türkçesinden, günümüz Türkçesine çevirerek, cümle ve paragraf yapısına sadık kalmak şartıyla, paylaşmak istedim. Ki, Osmanlıca metni okuyanlar, bu çeviri metinle kıyas yaptığında yanlışa ve yanılgıya düşmesin.
Çeviri metinde “Cavlak”ın “Solak” diye okunması ise soru işaretleri oluşturmaktadır. Bazen, Osmanlıca kelimeleri yazanın, bazen de günümüz Türkçesine çevirenin hataları olmakta ve olması da doğaldır. Hani deriz ya, “Nokta, gözü kör eder” kabilinden. Noktaların konulmaması/yanlış konulması bu tür hatalara yol açmaktadır.
Hicri 1311 (1893) tarihli “Ankara Vilayeti Salnamesi”nden bugün aynı isimle ilçe merkezi Uzunlu olan Boğazlıyan’ın 133 sene önceki halini merak edenler, öğrenmek isteyenler sanırım satırlara dikkat kesilecektir.
“Boğazlıyan Kazası…
Boğazlıyan kazasının merkezi olan Uzunlu kasabası vilayet merkezine (Ankara) 45, Sancak merkezine 18 saat uzaklıkta bulunmaktadır. Zikredilen kasabanın, kazanın ortasında bulunup havası hoş ve iyi, etrafı ve dört bir yanındaki bağ ve bahçeler fevkalade süslü ve verimlidir.
Kasabanın içerisinden 3 değirmen döndürmeye yeterli bir tatlı su akmaktadır. Mezkur kasabada, 522 erkek, 529 kadın Müslüman, 3 erkek, 2 kadın Rum, 511 erkek, 462 kadın Ermeni ve nahiye ve köylerde birlikte 17.385 erkek, 15.492 kadın Müslüman, 282 erkek, 208 kadın Rum, 5047 erkek, 4062 kadın ermeni, 63 erkek, 33 kadın Protestan, 34 erkek, 9 kadın kıbti Müslüman mevcuttur.
Kazada, 6319 hane, 116 cami ve mescid,2 medrese, 66 okul, 1 hükümet konağı 1 hapishane, 2 han, 2 kahve, 80 dükkan, 5 fırın, 5 kilise gayri müslim milletine ait, 2 okul, 250 çeşme, 1’i kargir 14’ ü ahşap olarak 15 köprü vardır. Kaza merkezinde Cuma günleri pazar açılmaktadır.
Boğazlıyan Kazasında büyük nehirler olmayıp “Akdağ” nahiyesinin civarındaki “Akdağ” diye meşhur dağdan doğan çağlayanları “Kozan Özü” namındaki ufak çayı oluşturmakta olup etraftaki bağ ve bahçeleri sulamaktadır. Zikredilen nahiye de “İlisu” ve” Cavlak” adında iki kaplıca mevcut olsa da madenleri henüz keşfedildiği cihetle halk rağbet göstermeyip istifade etmemektedir..”.
“Salname”nin devamını merak edenler, mezkur salnameden okuyabilirler. Yahut tarafıma ulaşarak istifade edebilirler.
