KAYNANANIN SUÇU NE?

Kayınana, “Kayın ve “Ana” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş ve ortadaki “ı” sesinin düşmesiyle zamanla  “Kaynana” şeklini almıştır. 

Kayın/kayn ise, evlilik yoluyla  kurulan bağ/ilişki anlamlarını ifade eder. Harezmi Türkçesi kaynaklarında kayn “hısım, akraba” anlamıyla kayıtlıdır. Keza, kaynana, kaynata, kayınbaba, kayınbirader aynı kaynaktan beslenen evlilikle tesis edilen ailevi yakınlıkları işaret eder. Günümüzde de kullanıldığı üzere de, karı-koca/nın, eşlerin karşılıklı anne-babalarını ifade eder. Yani, eşin annesi demektir  “Kaynana”…

Buraya kadar eyvallah!..

 Kelimenin kendisinde hakaret veya olumsuzluk olmadığı ve bulunmadığı aşikar iken,  bazı şaka ve manilerdeki “Kaynana” ya olan hakaret, kin ve saldırı nereden doğuyor?

Peki, nedir bu kin, hakaret, beddua?..

Sanki, eve gelin getirilmiyor, bir nev’i düşman peydâh ediliyor?

Bir başka deyişle, yeni bir evlilik yuvası kurmaktan ziyade, iç savaşa meydan hazırlanıyor?

Öyle değil mi? 

Ailenin bir diğer ana taşıyıcısı olan “Baba”ya söz yok, olmasını da kimse arzulamaz/arzulamamalı hiç kuşkusuz!... Öyleyse, kaynananın suçu ne?...

Peki niye Kaynana?

Aileyi yıkmak, içten çökertmek isterseniz, temelden/ baştan başlamanız gerekir de ondan. Çünkü ana, temeldir. Yuvayı yapan da “Dişi kuştur” malum.   Asırlardır özellikle manilerde, türkülerde ve halk söyleyişlerinde/deyişlerinde kaynanaya yüklenilmiş. Dişleri gedik denilmiş, cadı denilmiş, hatta ölümüne beddua edilmiş, öfke dinmeyince de geber denilmiş!..Ne kadar hakâretvâri kelime, söz ve cümle var ise pervasızca kullanılır ulu orta!...Düğün, kına,  eğlence ve muhabbet ortamlarında..

Dişleri gedik kaynana,  sensiz yedik kaynana,  çatla geber kaynana, kör olası kaynana,  kaynanam domuz gibi , yemeden ölüverse, oğlunu alır giderim,  cadı kaynana , böyle gavur kaynana…   Yetmedi “Kaynanayı kaldır at “…Daha neler neler!...

 Duyar gibiyim, mizah içerir dediğinizi?  Peki, kaynananın  suçu, günahı ne? 

 Anne cephesinde,  oğlunu yetiştiren kişi olarak onun hayatındaki yerini korumak ister. Gelin ise, evlilik sonrasında kendi yuvasını kurmak ve kararlarını kendisi vermek ister. Süreç buradan başlar aslında…Gelin, söyleyemediği sözleri, mani yoluyla dile getirir. Kaynana da kimi zaman karşı manilerle cevap verir. 

Peki, kaynananın suçu ne?

O da bir zamanlar gelindi. O da bir evin gelini olarak belki aynı sözleri duydu. Yıllar geçti, oğlunu evlendirdi ve bu defa kendisini manilerin hedefinde buldu. Halk kültürü, toplumun mizahını olduğu kadar aile içindeki çekişmelerini de yansıtır. Kaynana manileri bu yönüyle yalnızca güldüren sözler değil, aile ilişkileri üzerine düşündüren kültürel belgelerdir.   Bir zamanlar gelin olan kadın, neden kaynana olduğunda halk mizahının hedefi hâline geliyor?  Bu soru, yalnızca kaynanayı değil, kuşaklar arasındaki ilişkiyi ve aile içindeki sınırları da tartışmaya açar.

Kaynanaya yönelik taşlama, hakaret, iğneleme ve alay; özellikle mani, türkü ve düğün atışmalarında halk mizahının bir parçası olarak karşımıza çıkar. Ancak burada önemli bir husus var.  Bir geleneğin halk kültüründe yer alması, içerdiği hakareti veya saygısızlığı kendiliğinden meşru kılmaz. Daha doğrusu kılamaz!..

Bir zamanlar sözlü kültürün parçası gelin-kaynana atışmaları, günümüzde sorgulanmadan tekrarlandığında aile büyüklerini aşağılamayı sıradanlaştırmıştır. Oysa ki, mizahın; hakaret ve edepsizliğin sınırlarını aşmaması gerekir. 

Birinin kaynanası, diğerinin anasıdır; diğerinin anası, berikinin kaynanası. Ez cümle, “Halk Kültürü mü”,  “Aile Büyüklerine Hakaret mi”,  “Mizah mı?” Gelinli/damatlı  ortamda bir kez daha düşünün derim?...Hakaret serbest, sen bana, ben san yani?

Ne dersiniz? Kaynanayı, kaynar kazana atmalı mı?